МТИҮХ –ны “ Хамтдаа хөгжье” бүлгийн гишүүдийн долоо дахь удаагын сургалтаа 04 сарын 17-нд явууллаа.



Монголын эмэгтэйчүүдийн сангийн төслийн хүрээнд хэрэгжиж байгаа МТИҮХ –ны “ Хамтдаа хөгжье” бүлгийн гишүүдийн долоо дахь удаагын сургалтаа 04 сарын 17-нд явууллаа. Энэ удаагын сургалтыг “Хандлагаа өөрчилье” сэдвийн дор “ Хүний хөгжлийн оюуны чадвар төв”-ийн захирал Г. Мөнгөн “ Хөгжлийн эхлэл” сэдвээр маш сонирхолтой лекцийг тус бүлгийн гишүүдэд хүргэлээ. Хувь хүний хөгжлийн тухай бидэнд лекц хуваалцсан “ Хүний хөгжлийн оюуны чадвар төв”-н захирал Г. Мөнгөн танд талархал илэрхийлье. Сургалтын дараа Эрсдэлт зан үйл сэдвээр Дэмжих бүлгийн ярилцлага буюу Peer counsuling хийлээ. Дэмжих бүлгийн чиглүүлэгчээр төслийн удирдагч Б. Энхжаргал ажиллалаа.



ХӨГЖЛИЙН БЭРХШЭЭЛТЭЙ ОЮУТНУУД ЭЗЭМШСЭН МЭРГЭЖИЛДЭЭ ЭЗЭН БАЙЖ ЧАДАХАА ИЛЭРХИЙЛЛЭЭ


   Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн “Оролцоог бодит болгоё” аяны хүрээнд хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд, оюутан, залуусын боловсролд онцгой анхаарал хандуулсан олон арга хэмжээ болж байгаа билээ. Үүний нэг нь 04 дүгээр сарын 15-ны өдөр Сэргээн засалт, хөгжлийн үндэсний төвд зохион байгуулсан “Мэргэжил сурталчилах” өдөрлөг байлаа.
   ...Хосгүй эрдэмт багш та
   Ховорхон учрах бурхан
   Хожмын өдөр хэнээс ч
   Хариу нэхэхгүй буянтан... хэмээн хөгжлийн бэрхшээлтэй оюутнууд хоолой нийлүүлэн дуулна. Тэд бол Сэргээн засалт, хөгжлийн үндэсний төвийн Сургалт судалгааны газрын төгсөх ангийн оюутнууд.
   Сэргээн засалт, хөгжлийн үндэсний төвийн Сургалт судалгааны газар нь анх 1976 онд “Байнгын курс” нэртэйгээр байгуулагдаж, тулгуур эрхтний хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд нягтлан бодох мэргэжил олгож эхэлсэн түүхтэй. Өдгөө 37 дахь жилдээ үйл ажиллагаагаа явуулж буй тус сургуулийн хамд олон мянга мянган хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд, оюутан, залууст боловсрол олгож, амьдралын их замд хөл тавин ихийг хийж бүтээх урам өгчээ.
   Тэд талх нарийн боовчин, мужаан, гар урлал, оёдол, гоо сайхан, хэвлэл дизайн, тогооч, цэцэрлэгч, барилгын дотоод засалч гээд зах зээлд эрэлт хэрэгцээтэй нарийн мэргэжлүүдэд суралцан мэргэшсэн боловсон хүчин болж байгаа юм. Өнгөрсөн 37 жилийн хугацаанд дээрх мэргэжлээр нийт 4500 гаруй хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд мэргэжил, ур чадвар олгож, нийгмийн идэвхтэй гишүүн болох замд СЗХҮТ-ийн Сургалт, судалгааны газар хөтөлжээ.
   Тухайлбал, тус сургуулийн анхны төгсөгч н.Уснак нягтлан бодогч мэргэжлээр төгссөн. Тэрбээр өөрийн хүсэл, сонирхол, уйгагүй хөдөлмөрөөрөө монголдоо ховорхонд тооцогдох модон хүүхэлдэй урлалын “Эхлэл төв”-ийг байгуулжээ. Бизнес, амжилт, амьдралынхаа гарааг сургуулиасаа эхлүүлсэн н.Уснак одоо өөрийн төгссөн сургуулиаса мэргэжлийн ажиллах боловсон хүчин авдаг байна. Мөн өнгөрсөн жилийн төгсөгч н.Очирсүрэн компьютер, графикийн мэргэжлээ ашиглан төрөлх Налайх дүүрэгтэй хувийн бизнесээ эхлүүлжээ. Очирсүрэн ч гэсэн өөрийн сургуулийн энэ жилийн төгсөгчдөөс ажиллах хүч авахаар ирсэн тухайгаа багш нартаа хэлжээ.
  • Click to enlarge image 02.jpg
  • Click to enlarge image 03.jpg
  • Click to enlarge image 04.jpg
  • Click to enlarge image 05.jpg
  • Click to enlarge image 06.jpg
  • Click to enlarge image 07.jpg
  • Click to enlarge image 08.jpg
  •  
   Хэдийгээр хөгжлийн бэрхшээлтэй ч энэ сургуулийг төгссөн болон төгсөх оюутнууд, ээж аавыхаа хөрөнгө мөнгийг үрэн байж, их, дээд сургуульд дөрвөн жил сурчихаад хийж бүтээсэн зүйлгүй хоосон диплом өвөртөлж суугаа зарим энгийн оюутнуудаас илүүтэйгээр эзэмшсэн мэргэжилдээ эзэн нь байж чаддагийг дээрх жишээнээс тольдож болно. Харин 2012-2013 оны хичээлийн жилд СЗХҮТ-ийн Сургалт судалгааны газар сонсгол хэл ярианы бэрхшээлтэй 32, харааны 5, хөдөлгөөний 16, оюун ухааны хоцрогдолтой 39, хавсарсан эмгэг согогтой 10, уналт таталттай 9 нийт 110 хөгжлийн бэрхшээлтэй залууст мэргэжил олгож байгаа юм. Тэдний “Мэргэжил сурталчилах” өдөрлөгт зориулан өөрийн ур чадвар, оюун ухаан, хүч хөдөлмөрөө чин сэтгэлээ гарган хийсэн бэлтгэсэн бүтээлийн үзэсгэлэнг хараад бахармаар санагдсан.
   Найман хүний багтаамжтай майхан, төрөл бүрийн угалзан хээгээр гоёсон гэрийн тавилга, 12 жил ийн дүрс бүхий модон шатар, амтат хоол, нарийн боов, гоёл чимэглэл гээд хүний нүд татсан олон бүтээлээ дэлгэн тавьсан байлаа. Энэхүү бүтээлийн эзэд удахгүй бусад оюутнуудын адил төгсөлтийн баяраа хийн, эзэмшсэн мэргэжилдээ эзэн байхаа батална. Тиймээс өөрсдийн юу сурч мэдсэнээ багш, эцэг эх, ажил олгогч аж ахуйн нэгж байгууллагын төлөөлөлд танилцуулж, эзэмшсэн мэргэжлээ сурталчилсан нь энэ өдөрлөг байлаа.
Ажил олгогчид хөгжлийн бэрхшээлтэй оюутныг ажиллуулах сонирхол их байдаг
   “Мэргэжил сурталчилах” өдөрлөгтэй холбогдуулан СЗХҮТ-ийн Сургалт, судалгааны газрын дарга Д.Батдоржоос сургалтын талаар зарим зүйлийг тодрууллаа.
    Энэ жилийн хичээлийн жилд нийт 110 оюутан элссэн гэж байна. Ямар чиглэлээр элсэлт авч, мэргэжил эзэмшүүлж байна вэ ?
   Яг одоогоор манай сургуульд 9-н мэргэжлээр, 98 оюутан суралцаж байна. Эдгээр оюутнууд маань талх нарийн боовчин, мужаан, гар урлал, оёдол, тогооч, компьютер дизайн, фермерч, гуталчин зэрэг ангиудад жилийн хугацаанд суралцан, мэргэжил эзэмшдэг. Голчлон саажилт, сонсгол хэл ярианы, тулгуур эрхтний, оюун ухааны бэрхшээлтэй оюутнууд суралцдаг.
   Оюутнуудаа элсүүлэхдээ ямар шалгуур тавьдаг вэ. Хөдөө орон нутгаас элсэх боломж бий юу?
   Хөдөө орон нутгаас элсэн суралцах боломжтой. Элсэн ирж буй хүүхдүүдээ бид эмч нартайгаа хамтран оношилдог. Хөгжлийн бэрхшээлийнх нь хүнд, хөнгөн хэлбэрийг тогтоож тохирох мэргэжлийн ангиудад хуваарилдаг юм. Тухайлбал, тулгуур эрхтний бэрхшээлтэй, тэргэнцэртэй хүүхдүүд компьютер графикийн ангид илүү тохиромжтой байдаг. Тэд маш сайн графикч, оператор болдог нь ажлын байранд гарсаны дараа ажиглагддаг юм.
   Мэргэжил эзэмшээд төгсөж буй оюутнуудыг ажлын байраар хангахад ямар туслалцаа үзүүлдэг вэ. Ажлын байраар хангагдах боломж нь хэр байдаг бол?
   Бид аль болох зах зээлд эрэлт хэрэгцээтэй байгаа мэргэжлээр боловсон хүчин бэлтгэхийг зорьдог. Дээрх мэргэжлүүдээс гуталчин, барилгын засал чимэглэгч, оёдол, компьютер графикийн ангийг төгсөгчдийг ажил олгогч нар илүү сонирхож, авдаг. Зөвхөн энэ ангиудаас төдийгүй манай сургуулийн төгсөгчдийг ажиллуулах сонирхол ажил олгогчдол их байдаг гэж болно.
   Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүтэй өдөр бүр тулж харьцаж, тэдэнд мэргэжил олгоход багшаас нэлээд ур чадвар шаардах байх. Мөн цаашид хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд, залууст мэргэжил олгоход анхаарах ёстой ямар асуудал байна вэ?
   Багшийн оролцоо хамгийн чухал. Гэхдээ манай сургуулийн багш нар ямар ч бэрхшээлтэй хүнтэй харилцах чадвартай нь нэг талаараа давуу тал юм. Цаашид сургалтын орчин нөхцөлийг улам сайжруулж, шаардлагатай багаж, тоног төхөөрөмжөөр хангахад анхаарна. Мөн хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэд хөдөлгөөн мөш чухал. Ялангуяа саажилттай хүүхдэд. Тиймээс ирэх жилээс бүх ангийн оюутнуудад биеийн тамирын хичээл орхоор сургалтын төлөвлөгөөнд тусгаад байна.

ХӨГЖЛИЙН БЭРХШЭЭЛТЭЙ ХҮҮХЭД, ОЮУТАН, ЗАЛУУСЫН СУРЧ БОЛОВСРОХ ОРЧИН, НӨХЦӨЛИЙГ САЙЖРУУЛАХАД ТӨРИЙН БОЛОН ТӨРИЙН БУС БАЙГУУЛЛАГУУД ДУУ ХООЛОЙГОО НЭГТГЭЛЭЭ


   Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн “Оролцоог бодит болгоё” сарын аяныг эхлүүлж, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд тулгамдаж буй олон бэрхшээлийг шийдвэрлэх, тэдний дуу хоолойг сонсох зорилго бүхий шат дараатай уулзалт, хэлэлцүүлгийг зохион байгуулж байгаа.
   Тус аяны хүрээнд 04 дүгээр сарын 12-ны өдөр Сэргээн засалт хөгжлийн үндэсний төвд “Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд, оюутан, залуучуудын сурч боловсроход тулгамдаж буй асуудлыг шийдвэрлэх нь” сэдэвт уулзалт, ярилцлагыг ХАХНХЯ, БШУЯ-тай хамтран зохион байгууллаа. Хэдийгээр хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд залуус, энгийн хүүхэд, залуучуудаас ялгаатай ч сурч, боловсрон, мэргэжил эзэмших эрх бүрэн нээлттэй.
Гэвч хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд, оюутан залуусын сурах орчин нөхцөл хангалтгүйгээс тэд сургууль завсардах, нийгмээс тусгаарлагдмал нэгэн болох хандлага нэмэгдэж байгаа юм.
   Тодруулбал, улсын хэмжээнд 10, түүнээс дээш насны хөгжлийн бэрхшээлтэй 103046 хүн байгаа бөгөөд боловсрол эзэмшээгүй 22658, боловсролтой 80388, бичиг үсэг мэддэг 7638, бичиг үсэг мэдэхгүй 15020 хүүхэд байна гэсэн статистик үзүүлэлт /2010 оных/ байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл манай улсын 10, түүнээс дээш насны нийт хүн амын 92,5 хувь нь ямар нэг төвшний боловсрол эзэмшсэн байхад, хөгжлийн бэрхшээлтэй 10, түүнээс дээш насны боловсролтой хүн амын хувь түүнээс 14,5 пунктээр доогуур байна.
   Түүнчлэн манай улс дэлхийн бусад улстай харьцуулахад хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд ажиллаж, амьдрах, ялангуяа сурах орчин нөхцөл хангалтгүй түвшинд байгааг ч ярилцан, эл асуудлыг шийдвэрлэх оновчтой шийдлийг гаргах шаардлагатай байгаа юм. Тиймээс төр засгийн болон хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулдаг аж ахуйн нэгж байгууллагын анхаарлыг эл асуудалд хандуулах цаг болсоныг дээрх судалгааны үзүүлэлт харуулж байна.
   ХАХНХЯ-аас хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд чиглэсэн үйл ажиллагаа санаачилан явуулж эхэлсэн ч энэ ажлыг үр дүнтэй, бодит болгоход хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн болон бусад яамдын оролцоо, хамтын ажиллагаа чухал нөлөөтэй байгаа юм. Энэ ч утгаараа хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд, оюутан, залуусын сурах орчин нөхцөлийг сайжруулах талаар хэлэлцсэн энэхүү уулзалтад ХАХНХЯ болон БШУЯ-ны холбогдох албан тушаалтан, төрийн бус байгууллагуудын төлөөлөл оролцож, дуу хоолойгоо нэгтгэлээ.
   Тус хэлэлцүүлгийн үр дүнд хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийг боловсрол эзэмших орчин нөхцөл, дэд бүтцийг юун түрүүнд шийдвэрлэх хэрэгтэй гэж үзлээ. Мөн сургалтын агуулга стандартыг ЕБС-ийн стандарттай ижил байлгаж, харин тухайн хүүхдийн хөгжлийн бэрхшээлийн ялгаатай байдлаас шалтгаалж, заах арга зүйг өөрчлөх, цаашид хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэд мэдлэг олгох багш нарт энэхүү арга зүйг сургаж, мэргэжил дээшлүүлэлх сургалтын тогтмол хийх нь зүйтэй гэдгийг онцлов. Оролцогчдын үзэж буйгаар оюуны бэрхшээлээс бусад хэлбэрийн хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийг аль болох ердийн сургуульд сургах нь түүнийг нийгмийн нэг хэсэг байх, бие хүн болж төлөвшихөд тустай болох аж. Түүнчлэн хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд, залууст мэдлэг олгохтой холбогдуулан олон зөвлөмж, дүгнэлт, саналт гарсанаас хүүхдийн мэдлэгийн түвшинг үнэлэх үнэлэмжийг шинэчлэн, өөрөө өөртэй нь харьцуулж, ахицаар нь дүгнэх тухай асуудал ихээхэн анхаарал татаж байлаа. Үүнээс гадна тусгай хэрэгцээт боловсрол эзэмших хүүхдэд шаардлагатай багаж хэрэгсэлийг бүрдүүлэхэд анхаарах хэрэгтэйг энэхүү уулзалтаар ярилцаж, цаашид хэрэгжүүлэх бодлого чиглэлд тусган ажиллахаар боллоо.
Тусгай хэрэгцээт боловсрол шаардлагатай хүүхдийг үнэлэх үнэлэмжийг
шинэчлэн тогтоох шаардлагатай
   Уулзалтын үеэр БШУЯ-ны Стратегийн бодлого, төлөвлөлтийн газрын дарга Б.Насанбаяр “Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд, оюутан, залуучуудын сурч боловсрох эрхийг хангах чиглэлээр боловсролын салбарт хийгдэж буй шинэчлэл” сэдвээр илтгэл тавьж, цаашид БШУЯ-аас энэ асуудалд ямар чиглэл баримтлах талаар танилцуулсан.
   Тэрбээр “Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн сурах орчин нөхцөлийг сайжруулах тал дээр нэлээд өөрчлөлт хийлээ. Үүнтэй холбоотой хуульд өөрчлөлт оруулсан. Тодруулбал, орон нутаг дахь хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн тооноос хамааран сургуулийн багш нарт нэмэгдэл олгодох байхаар тусгаж өглөө.
   Мөн тусгай сургуулийн орчин нөхцөлийг сайжруулж, хүүхдийг зөвхөн халамжлаад зогсохгүй, цаашид бие даан амьдрах чадвартай болгоход анхаарна. Гэтэл сүүлийн 20 жил тусгай хэрэгцээт боловсрол олгох багш нарыг бэлдэж чадаагүй байна. Одоо байгаа багш нарын ихэнх нь тэтгэвэрийн насны ахмад багш нар болж. Тиймээс шинэ залуу мэргэжлийн согог зүйч, сэтгэлзүйчийг бэлтгэх, ажиллуулах шаардлагийг хүлээн авч, төрийн дэмжлэгтэйгээр мэргэжилтэн бэлтгэж эхлээд байна. Түүнчлэн тусгай хэрэгцээт боловсрол шаардлагатай хүүхдийг үнэлэх үнэлэмжийг ч шинэчлэн тогтооё” гэсэн бодлого, чиглэл баримталж байгаагаа илэрхийлсэн юм.
Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэд боловсрол эзэмшүүлэхийн тулд
эхлээд сэтгэлийн бэрхшээлээс ангид байлгах хэрэгтэй
   “Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд, оюутан, залуучуудын сурч боловсроход тулгамдаж буй асуудлыг шийдвэрлэх нь”санал солилцох, уулзалт, хэлэлцүүлгийн үеэр БШУЯ-ны Сургуулийн өмнөх, бага боловсролын хэлтсийн дарга Б.Гантулгаас зарим зүйлийг тодрууллаа.
    Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэд боловсрол эзэмшүүлэх, тэднийг энгийн хүүхдээс ялгахгүйгээр сургахад анхаарах зүйл юу байна. Энэ тал дээр танай яамнаас ямар бодлого, чиглэл баримталан ажиллах вэ?
    Хүүхдийн сургуулийн өмнөх буюу бага боловсролын асуудлыг хариуцан ажилладаг хүний хувьд хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдийг аль болох энгийн хүүхэдтэй ижил орчин, нөхцөлд сургах хэрэгтэй гэж боддог. Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд болон тэдний ар гэр бүлийг сэтгэлийн бэрхшээлээс ангид байлгаж, сэтгэлийн тэнхээтэй болгоход анхаарах ёстой юм. Мэдээж энэ бүхнийг ХАХНХЯ дангаараа хариуцан, хийхэд хүндрэлтэй бөгөөд бид бүхэн тус тусдаа ямарч сайхан ажлыг санаачилан хийгээд үр дүнгүй болно. Тиймээс аливаа асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд хамтран ажилладаг байх нь зүйтэй.
   “Оролцоог бодит болгоё” сарын аяны хүрээнд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд чиглэсэн, тулгамдаж буй асуудлыг шийдвэрлэх гарц хайсан уулзалт хэлэлцүүлэг болж байна. Тэгэхээр энэ хэлэлцүүлгийн ач холбогдол, үр дүнгийг тухайд ямар бодолтой байна вэ?
   ХАХНХЯ-аас хөгжлийн бэрхшээлтнй иргэдийн үндэсний чуулганыг зохион байгуулахаар төлөвлөж, түүнийг угтсан сарын аян эхлүүлсэн нь сайшаалтэй юм. Энэ ажилд БШУЯ ч идэвх санаачилгатай оролцож, шийдвэрлэх боломжтой асуудлын хүрээнд хамтран ажиллаж байна. Бид энэ уулзалт хэлэлцүүлгээр хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд, залуусын сургалтын арга болон сургагч багш нарын ур чадвар, туршлага ямар байх тухай ярилцаж байна. Ингэснээр тухайн хүүхэд өөрийгөө бусдаас тусгшаарлах бус, энгийн хүүхэдтэй ижилхэн оролцоотой болж, цаашлаад их дээд сургуульд дэвшин суралцах эрхтэй болох юм.
   Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдийн сурах орчин нөхцөл энгийн хүүхдийхээс ялгаатай зүйлүүд бий. Тиймээс тэдний бэрхшээлийг ойлгох, тусалж, дэмжихэд гэр бүлийн болоод хамт суралцагчдын харилцаа чухал байх. Энэ талаарх таны бодол?
   Тэгэлгүй яах вэ. Хамгийн нөлөөтэй хүчин зүйл нь гэр бүл болон бусадтай харилцах юм. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний, хүүхдийн олж харсан, мэдэрсэн жаргал, зовлонг энгийн иргэд тийм ч амар ойлгохгүй шүү дээ. Бид эхлээд хөгжлийн бэрхшээлийн тухай зөв ойлголттой болох хэрэгтэй гэж боддог. Төрөлхийн бэрхшээлтэй байхаас гадна, ямар нэг шалтгаанаар олдмол байдлаар хөгжлийн бэрхшээлтэй болох тохиолдол амьдралд бий. Энэ бүхэнтэй яаж харилцахаа ялгаж, салган анхаарч байвал хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг ойлгох нэг хэлбэр болно гэж боддог.

ҮЙЛЧИЛГЭЭНИЙ БАЙГУУЛЛАГЫН АЖИЛЧДАД ХӨГЖЛИЙН БЭРХШЭЭЛТЭЙ ИРГЭДИЙГ ОЙЛГОХ, ОРОЛЦООГ БОДИТ БОЛГОХОД ДЭМЖЛЭГ ҮЗҮҮЛЭХ НӨЛӨӨЛЛИЙН СУРГАЛТЫГ ЭХЛҮҮЛЭЭ


   Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн оролцоог бодит болгож, нийгэмшүүлэхэд чухал нөлөө үзүүлэх хүчин зүйл нь харилцаа юм. Ар гэрийхэн, найз нөхөд, анги хамт олон, үйлчилгээний байгууллагын ажилчдын харилцаанаас хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн нийгмийн идэвх, оролцоо шалтгаалдаг гэхэд хилсдэхгүй. Гэтэл зарим үйлчилгээний байгууллагын ажилчид хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд бүү хэл энгийн иргэдтэй ч зүй зохисгүй харьцах тохиолдол байсаар байна. 
   Тиймээс хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдтэй хэрхэн харьцах болон тэдний зовлон бэрхшээлийг ойлгож, тусалж, дэмжих талаар зөв ойлгот өгөх, нийгмийн оролцоонд дэмжлэг үзүүлэх нөлөөллийг бий болгох зорилгоор сургалт явуулахаар болсон байна. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн “Оролцоог бодит болгоё” сарын аяны хүрээнд зохион байгуулагдаж буй энэхүү сургалтыг Сэргээн засалт, хөгжлийн үндэсний төвийн сургагч багш нар заах юм.
   Тодруулбал, иргэд олон нийттэй өдөр тутам харилцаж, үйлчилгээ үзүүлдэг аж ахуйн нэгж, байгууллагыг сонгон авч нөлөөллийн хичээл орох аж. Тэгвэл өнөөдөр сургалтын салхийг Улаанбаатар Төмөр замын явуулын болон суурин кассир, буудлын ажилчдаас эхэллээ. Хотын төвийн болон хөдөө орон нутгийн төмөр замын билетийн кассир, ажилчид гээд нийт 90 гаруй ажилчдад хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдтэй харилцах сургалт, хичээлийг хоёр өдрийн турш зохион байгуулах юм байна.
   Хөгжлийн бэрхшэлтэй иргэдийг илүү ойлгож, хайрлан, хүндэлж чин
сэтгэлээсээ туслана гэдэгт найдаж байна
   Энэ талаар сургалтын удирдан зохион байгуулж буй Сэргээн засалт, хөгжлийн үндэсний төвийн сургагч багш Бямбадэлгэрээс сургалтын ач холбогдол, үр дүнгийн талаар тодруулсан юм.
   - Үйлчилгээний байгууллагын ажилчид хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдтэй харилцахдаа юуг голчлон анхаарах ёстой вэ. Сургалтаар дамжуулан ямар ойлголтыг өгөхийг зорьж байна?
   - Үйлчилгээний албан хаагчид цаг тутамд иргэдтэй харилцдаг хүмүүс. Тэр дундаа хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн талаарх зөв мэдлэг, бодолтой байж, тэднийг маш сайн ойлгодог байх хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн сэтгэлзүйн онцлогийг мэддэг байвал харилцахад хялбар болно. Бидний зүгээс энэ талын ойлголтыг өгөх, нөгөө тадаар хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд тулгамддаг харилцааны бэрхшээлийг арилгаж, нийгэмшүүлэхийг зорьж байна.
   -Энэхүү нөлөөллийн сургалтын үр дүнг та юу гэж харж байна. Үйлчилгээний ажилчид хүлээж авах байдал ямар байна вэ?
- Мэдээж сургалтад суусан эдгээр ажилчид цаашид хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг илүү ойлгож, хайрлан хүндэлсэн, чин сэтгэлээсээ тусалж, дэмжих сэтгэлзүйтэй болно гэж найдаж байна. Тиймдээ ч Улаанбаатар Төмөр замын төв буудлын тасалбар түгээх хэсэгт хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан үйлчилгээний тусгай цонх нээн ажиллуулахаар болсон гэж байна. Мөн зарим ажилчдаа дохионы хэлний сургалтад суулгах тухай хүсэлтээ ч бидэнд ирүүлээд байна. Түүнчлэн хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг бие даан явах, үйлчлүүлэх боломж бүхий стандартын орчныг бий болгохыг ч зорьж байгаагаа илэрхийлж байна. Энэ мэтчилэн хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн оролцоог бодит болгоход дэмжлэг үзүүлж, сургалтыг талархалтайгаар хүлээн авч байна.
   Түүний хэлсэнчлэн нөлөөллийн сургалтад оролцогчид сэтгэл хангалуун байгаагаа илэрхийлж, урд, өмнө нь хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн бэрхшээлийг нарийн ойлгодоггүй байснаа хэлж, цаашид яах талаар зөвлөгөө, сургалтыг багш нараас авч байсан.
   Зарим билетийн кассир сургалтын талаарх сэтгэгдлээ бидэнтэй хуваалцлаа.
   Улаанбаатар Төмөр замын суурин кассир Д.Отгонтуул “Бид энэхүү сургалтад оролцсоноороо хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдтэй харилцахдаа анхаарах зүйлийг сурч, мэдэж авлаа. Тэднийг юун түрүүнд хайрлаж, хүндэлж харьцах ёстой юм байна. Хэдийгээр сонсголын болон, хэл ярианы бэрхшээлтйэ иргэдтэй харилцахад хүндрэл нэлээд тохиолддлг. Цаашид тэдгээр хүмүүстай харилцахдаа, тэдэнд үйлчлэхдээ юу хүсэж байгааг нь ойлгож, харцнаас мэдрэхийг зорьж байх тухай энэхүү сургалтаас мэдсэндээ баяртай байна” гэлээ.

Баянзүрх дүүргээс гаргасан төслийн удирдамж

Хөдөлмөр эрхлэлтийн үйлчилгээний Төвийн захирал с.Чойноров Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн хөдөлмөр эрхлэлтийг Дэмжих төсөл сонгон шалгаруулах ажлын удирдамж

 Нэг. Зорилго Хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих нийтлэг үйл ажиллагааны үр дүнд бусдын адил ажлын байраар хангагдаж чадахгүй байгаа хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн хэрэгцээ, нөөц боломж, чадавхид тулгуурласан тэдний хөдөлмөр эрхлэлтийг тусгайлан дэмжиж, өрхийн орлогыг нэмэгдүүлэх, улмаар ажлын байр, амьжиргааны эх үүсвэртэй болоход төслийн зорилго оршино.

Хоёр. Төслийн сонгон шалгаруулах үйл ажиллагаа
2.1 Төслийн сонгон шалгаруулалт нь “Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих хөтөлбөр”-ийн 4,1 дахь заалтыг үндэслэн хэрэгжих ба төслийн сонгон шалгаруулалтад аймаг, дүүргийн хөдөлмөрийн хэлтэст бүртгэгдэж төслийн сонгон шалгаруулалтанд бизнесийн үйл ажиллагааны төлөвлөгөөний саналаа өгсөн тухайн орон нутагт оршин суугаа иргэд хамрагдана.
 2.2 Төсөл нь хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн нөөц боломж, чадавхийг үнэлэх үндсэн дээр хөдөлмөр эрхлэх санаачилгыг нь тусгайлан дэмжиж, өрхийн орлогыг нэмэгдүүлэх, улмаар ажлын байр, орлогын тогтвортой эх үүсвэртэй болоход чиглэгдэнэ.
Үүнд: 2.2.1. Хөдөө аж ахуй, хөнгөн, хүнс, гар урлал зэрэг чиглэлээр аж ахуйн үйл ажиллагаа явуулдаг салбарт өөрөө бие даан, эсвэл гэр бүлийн гишүүдийн хамт эрхлэх өрхийн үйлдвэрлэл, үйлчилгээ эрхэлдэг байна.
 2.2.2. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн, тэдний гэр бүл хамтдаа дээр дурдсан үйл ажиллагааны чиглэлээр бүлэг байгуулах нөхөрлөл, хоршоонд элсэж хамтран ажиллаж болно.
 2.2.3. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнд зориулсан ажлын байр бий болгон, авч ажиллуулах аж ахуйн нэгж, байгууллагад төслийг хэрэгжүүлэх санхүүгийн дэмжлэг олгоно.
 2.3. Аймаг, дүүргийн хэлтэсүүд төслийн сонгон шалгаруулалттай холбогдсон мэдээлэл, сурталчилгааг олон нийтэд ил тод зарлах, сум, хороодын иргэдийн оролцоог жигд хангахад онцлон анхаарч төслүүдийг хүлээн авна.
 2.4 Аймаг, дүүргийн хөдөлмөрийн хэлтсүүд Хөдөлмөр эрхлэлтийн үйлчилгээний төвд урьдчилан хүргүүлсэн төсөлд хамрагдах шалгуур, үйл ажиллагаа эрхлэх салбаруудын чиглэлдээ нийцүүлэн төслүүдийн анхан шатны сонгон шалгаруулалтыг зохион байгуулна.
2,5 хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг байнгын ажлын байраар хангах, өрхийн орлогыг нэмэгдүүлэхэд чиглэсэн өрхийн үйлдвэрлэл, үйлчилгээний хүрээнд хэрэгжих бизнесийн төслүүдийг орон нутгийн хөдөлмөрийн хэлтэс нэгтгэн авч, хэлтсийн ажилтнуудаас бүрдсэн ажлын хэсгээр сонгон шалгаруулах төслүүдэд анхан шатны сонгон шалгаруулалт, үнэлгээг хийсэн санал дүгнэлтээ гаргаж, хөдөлмөр эрхлэлтийн үйлчилгээний төвд 2013 оны 04 дүгээр сарын 25-ны дотор багтаан ирүүлнэ.
2,6 сонгон шалгаруулалтаар санал, дүгнэлтээ ирүүлсэн төслүүдийг хөдөлмөр эрхлэлтийн үйлчилгээний төв үнэлгээний хороо байгуулан дахин нягтлан хянаж, орон нутгийн хэлтсүүдэд хуваарилсан санхүүгийн дэмжлэг олгох хөрөнгийн 40 хүртэл хувийн хэмжээнд багтаан санхүүжилт олгох төслүүдийн жагсаалтыг батална.
 2,7 Сонгон шалгаруулсан төслүүдийн жагсаалт, төслөөс хасагдсан жагсаалтуудыг орон нутгийн хэлтсүүдэд албан бичгээр хүргүүлэх ба орон нутгийн хэлтсүүд шалгарсан төслүүдтэй хамтран ажиллах гэрээ байгуулж санхүүжилтийг олгох, төслийн хэрэгжилтэд хяналт тавьж ажиллана.
 2,8 Санхүүжилт авсан төслүүдийн хүрээнд бий болсон ажлын байрны бүртгэл, хөдөлгөөнд орон нутгийн хэлтсүүд болон хөдөлмөр эрхлэлтийн үйлчилгээний төв хяналт тавьж, үр дүнгийн хөндлөнгийн үнэлгээг орон нутгийн хөдөлмөр эрхлэлтийн салбар зөвлөл хийнэ.
 2,9 төслийг тайлагнах маягтын загвар, хяналт үнэлгээ хийх удирдамжийг хөдөлмөр эрхлэлтийн үйлчилгээний төв баталж, мөрдүүлнэ.

 Гурав. Сонгон шалгаруулалтад тавигдах шаардлага, шалгуур үзүүлэлт
 А. Төсөл ирүүлэх хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн, түүний өрхийн гишүүн хувиараа хөдөлмөр эрхлэгч болон нөхөрлөл, хоршоо, бүлэг байгуулах иргэд
 3.1 хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн, түүний гэр бүлийн гишүүн хувиараа хөдөлмөр эрхлэгч болон нөхөрлөл, хоршоо бүлэг байгуулах хүсэлтэй иргэд бизнесийн төслөө ирүүлэхдээ “хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих хөтөлбөр”-ийн 4,2 дахь заалтыг шаардлагуудыг хангасан байна.
 3,2 Төслийн баримт бичгийг батлагдсан маягтын дагуу ойлгомжтой, тодорхой бичсэн байна. Төсөл хэрэгжүүлэгч нь хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн, эсвэл тэдний эсвэл тэдний өрхийн гишүүн, нөхөрлөл, хоршоо, бүлэг байна. Төсөл хэрэгжүүлэгч нь төслийн санхүүжилт хүсэх өргөдлийн маягтыг бөглөж ирүүлнэ. Төслийн баримт бичигт дор дурьдсан материалыг хавсаргана.
Үүнд : 3,2,1 төсөл хэрэгжүүлэх хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн, түүний /тэдний/гэр бүлийн гишүүдийн иргэний үнэмлэх /гэр бүлийн гишүүд оршин суугаа нэг хаягтай байна/-ний хуулбар\, хөгжлийн бэрхшээлтэйг тодорхойлох баримт бичгийн хуулбар /эмнэлэг-хөдөлмөрийн магадлах комиссын шийдвэр, тэтгэврийн дэвтэр болон холбогдох бусад баримт бичгийн хуулбар байх бөгөөд эдгээр нь хүчинтэй, хугацаа дуусаагүй байх/ 3,2,2 төсөл хэрэгжүүлэх хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн, түүний гэр бүлийн хөдөлмөрийн насны гишүүдийн боловсролын түвшин, мэргэжлийн ур чадварынг илэрхийлсэн баримт бичгийн хуулбар
3,2,3 төсөл хэрэгжүүлэх хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэний оршин суугаа сум баг, хорооны тодорхойлолт
 3,2,4 нөхөрлөл, хоршоонд элсэх бол тухайн нөхөрлөл, хоршооны улсын бүртгэлийн гэрчилгээ байршил, сүүлийн жилийн санхүүгийн тайлан
 3,2,5 төслийг хэрэгжүүлэх бизнес төсөл, төлөвлөгөө, тооцоо, судалгаа, бизнесийн үйл ажиллагааны талаархи танилцуулга
 3,3 төсөл хэрэгжүүлэхийг хүссэн хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн нь зарласан хугацаанд төслийн баримт бичгээ харъяа аймаг, дүүргийн хөдөлмөр хэлтэст ирүүлнэ.
 3,4 төсөлд оролцох хувиараа аж ахуй эрхлэх бизнесийн үйл ажиллагааны чиглэлүүд нь сум, хороондоо ахуйн үйлчилгээ болон боловсруулах үйлдвэрлэл үйлчилгээний чиглэлийн салбаруудад ажлын байр бий болгох, өрхийн үйлдвэрлэл, үйлчилгээний хүрээнд тогтвортой ажлын байр бий болгох, хадгалах, өрхийн орлогыг нэмэгдүүлэх төслүүд байна.
3,5 төслийн сонгон шалгаруулалтанд доорхи шалгуур үзүүлэлтийг баримтлан ажиллах.
Үүнд:
 • Өмнө нь ХЭДСангаас олгогдсон төрөл бүрийн /2011-2012 онд ХБИ иргэний төсөл, ажил олгогчийн дэмжлэг г.м / санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх арга хэмжээнд хамраагдаагүй байх. • Төслийн үр дүнгээр бий болгох шинэ ажлын байр нь нэг жилээс доошгүй хугацаанд байнгын тогтвортой хадгалагдах боломжтой байх
• Нийт бий болгож байгаа ажлын байрны 50-иас доошгүй хувь нь хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн ажиллах боломжтой байх, боломжийг бүрдүүлэх саналаа тусгасан байх
• Төслийг үр дүнгээр аж ахуйгаа эрхлэх үйл ажиллагааны материаллаг бааз бэхжүүлэх, аж ахуй эрхлэх ур чадвараа дээшлүүлэх, бусад төсөл хөтөлбөрүүдтэй хамтран ажиллах боломжтой байх • Төслийн санхүүжилтийн нэг ажлын байранд ноогдох зардал 1,0 /нэг сая/ хүртэл төгрөг байх ба ажлын байрны тоо, гишүүдийн тооноос хамруулан хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид ноогдох дээд зардлын хэмжээ 5,0 /таван сая, хоршоо нөхөрлөлийн гишүүдэд ноогдох зардлын дээд хэмжээ 10/арван сая/ төгрөг хүртэл байх Б. Төсөл сонгон шалгаруулах орон нутгийн хөдөлмөрийн хэлтэс 3,5 хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд дангаараа болон гэр бүлийн гишүүдийн хамт бүлэг байгуулах, нөхөрлөл, хоршоонд элсэхийг хүссэн өргөдлийг эхний ээлжинд авч үзнэ. Төслийг шалгаруулахдаа хөдөө аж ахуй, хөнгөн үйлдвэрлэл, хүнс, гэр урлал зэрэг чиглэлээр аж ахуйн үйл ажиллагаа явуулдаг салбарт хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэн өөрөө бие даан, эсхүл гэр бүлийн гишүүдийн хамт эрхлэх өрхийн үйлдвэрлэл, үйлчилгээний хүрээнд тогтвортой ажлын байр бий болгох, хадгалахад чиглэсэн төслүүдийг сонгон шалгаруулах бизнесийн үйл ажиллагааны чиглэлийг тодорхойлох зөвлөмжийг хавсралтаар хүргүүлж байгааг баримтлан ажиллах нь хүйтэй байна.
 3,6 орон хэлтэс нь төслийн сонгон шалгаруулах ажлын хэсгийг байгуулж ирүүлсэн төсөл бүрийн хэрэгжих боломжийг газар дээр нь судалж, танилцан ажлын хэсгийн дүгнэлт, саналаа тэмдэглэсэн байна.
 3,7 төсөл нь аль болох бодитой хэрэгжих, нэг төсөлд тавигдах хэмжээ нь хүртээмжтэй, хэт өндөр биш байх, төсөл хэрэгжүүлэгчийг /өрхийг/ оновчтой сонгох зарчмыг баримтлахыг төслийн сонгон шалгаруулалтандаа анхаарч ажиллах нь зүйтэй байна.
 3,8 төслийн сонгон шалгаруулалтанд оролцон ажиллаж байгаа ажлын хэсгийн гишүүд ашиг сонирхолын зөрчлийн хууль тогтоомжийн дагуу мэдэгдэл гаргаж ажиллах нь зүйтэй. Ажлын хэсгийн гишүүд ашиг сонирхолын зөрчилгүй, авилгалд өртөхгүй, аливаа шахалт, гуйлга, дарамтгүйгээр ажиллах шаардлагатай.
 3,9 төслийн сонгон шалгаруулалтыг нээлттэй, ил тод, шударга хийх, төслийн үр дүнг олон нийтэд ил тод мэдээлэх, төслийн хэрэгжилтэнд тодорхой үе шаттайгаар хяналт тавих, үнэлгээ хийх нөхцлийг бүрдүүлсэн байна.
 3,10 төслийн сонгон шалгаруулалт хйихтэй холбогдон зардлыг /газар дээр нь очиж танилцах г.м / хөдөлмөр эрхлэлтийг дэмжих сангийн төсөл хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхтэй холбогдсон зардлын үнэлгээ шалгалт хийх хэсгээс зарцуулж болно.
 3,11 санхүүгийн дэмжлэг олгох төслийн хүрээнд олгосон хөрөнгийг бизнесийн төсөлд тусгасан зориулалтын дагуу зарцуулах шаардлагатай ба зориулалтын бусаар ашигласан тохиолдолд хөрөнгийг буцаан төлүүлнэ. Өмнөх онуудад /2011-2012он / хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэнийг дэмжих санхүүгийн дэмжлэг олгох төсөлд хамрагдсан иргэн, аж ахуйн нэгж, нөхөрлөл, хоршоо, иргэдийн бүлэг хамрагдахгүй ба төслийн сонгон шалгаруулалтанд ирүүлсэн төслийг хүлээн авахгүй.
3,12 төслийн санхүүжилтийн нэг ажлын байранд ноогдох зардал 1,0 /нэг сая/ хүртэл төгрөг байх ба ажлын байрны тоо, гишүүдийн тооноос хамааруулан хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид ноогдох дээд зардлын хэмжээ 5,0 /таван сая төгрөг/ хүртэл, хоршоо, нөхөрлөлийн гишүүдэд ноогдох дээд зардлын хэмжээ 10 /арван сая/ төгрөг хүртэл байна. Энэхүү санхүүжилт олгох дээд хэмжээг төслийн сонгон шалгаруулалтандаа баримталж ажиллана.
 3,13 төсөл сонгон шалгаруулахдаа нийт хуваарилах 40 хүртэл хувьд багтаан тооцоогоо хийж ирүүлэх шаардлагатай. Хөдөлмөр эрхлэлтийн үйлчилгээний төвийн үнэлгээний хороо ирүүлсэн аливаа төслийг үндэслэлгүйгээр хасах, өөр хэлэлцэж хянагдаагүй төслүүдийг оруулах асуудлыг гаргахгүй болно.
 3,14 төслийн үр дүн бий болгох шинэ ажлын байрны мэдээллийг байнгын ажлын байранд бүртгэж, цаашдаа тогтвортой ажлын байраа хадгалах боломжтой төслүүдийг сонгон шалгаруулах, тодорхой зарим төслүүдэд арга зүйн зөвлөгөө өгч, төслийг сайжруулан сонгох зарчмыг баримталж ажиллах нь зүйтэй.
 3,15 нөхөрлөл, хоршоо, бүлэг байгуулах иргэдийн төслийн сонгон шалгаруулахдаа шинээр бий болгох ажлын байранд орон нутгийн хэлтсүүдэд бүртгэлтэй ажил идэвхтэй хайгч, ажил олоход хүндрэлтэй иргэнийг авч ажиллуулах санал хүсэлт тавьсан төслийг илүү дэмжих бодлогыг баримтлах зүйтэй.